Širk Arapa u zauzimanju (šafa’ah)
Među ranim je Arapima bio posebno raširen jedan oblik politeizma u obožavanju, i to širk u zauzimanju. Arapi su obožavali svoje kumire vjerujući da će se oni koje obožavaju zauzvrat zauzimati (šafa’ah) za njih kod Allaha سبحانه وتعالى. Ta je predstava o navodnom zauzimanju bića koja su obožavali kod Allaha na kraju odvela Arape u politeizam u svim područjima ibadeta.
Arapi su vjerovali da su kumiri likovi koji predstavljaju duše umrlih plemenitih ljudi ili drugih bića. To je barem bilo vjerovanje velike većine.
Arapska teorija zauzimanja temeljila se na vjerovanju da oni koje obožavaju zbog svoje čestitosti uživaju izuzetan ugled kod svoga Stvoritelja. Iz toga je proizašla predstava da riječ tih obožavanih bića ima posebnu težinu kod Allaha. Prema njihovoj pretpostavci, njihovo bi zauzimanje bilo prihvaćeno s potpunom sigurnošću.
To se spominje na više mjesta u Kur’anu, kao u sljedećem ajetu, u kojem se prenose riječi samih Arapa:
﴿بسم الله الرحمن الرحيم تَنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (1) إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ (2) أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِي مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ﴾
Objavljivanje Knjige od Allaha je Silnog i Mudrog! Mi ti, doista, objavljujemo Knjigu, s Istinom, pa ibadet čini Allahu92, čisteći Mu vjeru. Zar ne, čista vjera pripada samo Allahu. A oni koji pored Njega uzimaju zaštitnike (aulija’)93 govoreći: „Mi ih obožavamo samo zato da bi nas što više Allahu približili“ – Allah će njima, zaista, presuditi o onome u čemu su se oni razilazili. Allah nikako neće uputiti na Pravi put onoga ko je lažljivac i krajnji kafir94.
[sura Ez-Zumer, 39: 1-3]
Zauzimanje je tako Arapima služilo kao prividan argument kojim su opravdavali svoj politeizam. Iako su vjerovali da je Allah Stvoritelj svega, smatrali su i da im obožavana alihah (božanstva) svojim zauzimanjem mogu koristiti i nauditi.
Upravo je ta centralna uloga šefa’ata razlog tako čestog spominjanja tog pojma u Kur’anu:
﴿وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾
Oni, pored Allaha, obožavaju nešto što im ne može ni nauditi niti im može kakvu korist pribaviti, i govore: „Ovo su naši zagovornici kod Allaha.“ Reci: „Zar da Allaha obavještavate o nečemu što On ne zna ni na nebesima ni na Zemlji?!“ Uzvišen je On i vrlo visoko u odnosu na ono što Njemu pridružuju.
[sura Junus, 10:18]
Ti Arapi nisu imali nikakvog temelja u objavi za takvo poimanje šefa’ata/zauzimanja. Nadalje, Kur’an ukazuje na pogrešno vjerovanje Arapa da neka bića imaju određeno pravo na to da Stvoritelj prihvati njihovo zauzimanje.
Kur’an taj način razmišljanja opisuje kao centralni aspekt politeizma u teoriji zauzimanja koju su zastupali predislamski idolopoklonici jer on podrazumijeva zavisnost Stvoritelja od Njegovih stvorenja. Arapi su, kako se također navodi u Kur’anu, vjerovali da njihova božanstva imaju trajno pravo na zauzimanje kod svoga Stvoritelja.
O tome u Kur’anu, naprimjer, čitamo sljedeće:
﴿اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ﴾
… Ko se može pred Njim zauzimati za nekoga bez dopuštenja Njegova?! …
[sura El-Bekare, 2:255]
Mušrici su se stoga nastojali približiti svojim božanstvima unutrašnjim i vanjskim oblicima ibadeta, kako se to izražava u islamskoj terminologiji. Voljeli su kumire onako kako su voljeli Stvoritelja te su također nastojali zadobiti njihovu naklonost. Bojali su se i srdžbe alihaha. Zbog svih ovih djela srca (a’malu l-kulub), na kraju su svojim kumirima prinosili žrtve, dozivali ih i upućivali im sve svoje molbe.
Na osnovu ovdje objašnjenih okolnosti može se prikazati opće vjerovanje paganskih Arapa, premda su kod nekih Arapa postojala i još veća odstupanja od izvornog monoteizma.
Napomene
- ili: obožavaj Allaha ↩
- Riječ aulija’ množina je riječi waliyy i upotrebljava se u različitim značenjima koja se jezički izvode iz pojma „bliskosti“. Riječ se često prevodi kao saveznik, zaštitnik ili staratelj. Kao u ovom ajetu, tim se izrazom mogu označavati i kumiri. ↩
- Ponekad se prevodi i kao „ustrajni nevjernik“. Treba uzeti u obzir ono što je ranije rečeno o terminu kufr, budući da je on sveobuhvatniji od pukog nevjerovanja. ↩