Pojmovnik islamskih termina
Ovaj pojmovnik sabira termine iz bosanskog cjelovitog teksta knjige Učenje o monoteizmu. Objašnjenja su unutar stručnih oblasti poredana abecedno i služe kao prva orijentacija. Trenutno pojmovnik obuhvata 82 termina. Klikom na lupu pored termina web-stranica se pretražuje po tom terminu.
Sadržaj pojmovnika
Vjerovanje (’akidah)
- ’akidah (العَقِيدَةُ)
- Islamsko učenje vjerovanja.
- alihah (آلِهَةٌ)
- Množina od ilah; „oni koji su dostojni obožavanja“, odnosno obožavana navodna božanstva.
- andad (أَنْدَادٌ)
- Množina od nidd; navodno jednaki ili ravni uz Allaha.
- al-asma’u va-s-sifat (الأَسْمَاءُ وَالصِّفَاتُ)
- Allahova jednoća u Njegovim imenima i svojstvima – treća kategorija tauhida.
- aulija’ (أَوْلِيَاءُ)
- Množina od waliyy.
- bid’ah / mubtadi’ (بِدْعَةٌ / مُبْتَدِعٌ)
- Novotarija u vjeri koja nema osnove u islamu; onaj ko je zastupa naziva se mubtadi’.
- dadždžal (Dedžal) (الدَّجَّالُ)
- Lažni vjerovjesnik koji će se, prema islamskim izvorima, predstavljati kao Mesih koji se vraća.
- din (الدِّينُ)
- Religija.
- džahl / džahil (الجَهْلُ / جَاهِلٌ)
- Džahl znači neznanje, džahil neuku osobu. Pojam može označavati puki nedostatak znanja, a u nekim kontekstima i nepromišljeno ponašanje ili predislamsko neznanje.
- hanifijjah / millatu Ibrahim (الحَنِيفِيَّةُ / مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ)
- Čisti, izvorni monoteizam Abrahama (Ibrahima); „Ibrahimova vjera“. Ljudi koji su u predislamsko doba slijedili preostali Ibrahimov monoteizam nazivaju se hunafa’.
- ’ibadah (ibadet) (العِبَادَةُ)
- Obožavanje, ibadet; jezički srodno s riječju ’abd (rob).
- ihlas (الإِخْلَاصُ)
- Pročišćavanje obožavanja, isključivo za Allaha – suštinsko značenje riječi „islam“. Pojam opisuje pročišćavanje vjere, obreda i ibadeta od svakog oblika širka.
- ilah (إِلَٰهٌ)
- „Onaj koji je dostojan obožavanja“ – ključni pojam svjedočenja vjere, koji nije istoznačan sa „Stvoritelj“. Množina glasi alihah. Svjedočenje vjere poriče svaku neopravdano prisvojenu dostojnost obožavanja osim Allahove.
- iman (الإِيمَانُ)
- Unutrašnje vjerovanje skriveno u srcu, zajedno sa svim s njim povezanim unutrašnjim i vanjskim djelima i riječima; povećava se dobrim, a smanjuje lošim djelima.
- islam (الإِسْلَامُ)
- Ovdje u užem smislu: vanjski dio vjere, vidljiv kroz svjedočenje vjere – za razliku od unutrašnjeg imana. Jezički je islam povezan s glagolom aslama i označava potpunu predanost Allahu.
- kafir (mn. kuffar) (كَافِرٌ / كُفَّارٌ)
- Nevjernik, odnosno nemusliman; osoba kojoj se pripisuje kufr. Pod tim se ne misli na puko vjerovanje ili nevjerovanje u općem smislu, nego na cjelinu unutrašnjeg vjerovanja, riječi i djela, objašnjenu kod pojma iman. Da li se to odnosi na određenu osobu zavisi od uslova i okolnosti, i o tome se ne smije prenagljeno odlučivati.
- kufr (الكُفْرُ)
- Obično se prevodi kao „nevjerstvo“, ali se ne može svesti na puko nepoznavanje ili nevjerovanje. Činiti kufr prema nečemu jezički znači to potpuno poreći i toga se odreći.
- kufr akbar / kufr asgar (الكُفْرُ الأَكْبَرُ / الكُفْرُ الأَصْغَرُ)
- Veliki kufr, koji osobu izvodi iz islama, za razliku od malog kufra, koji ostaje težak grijeh, a ne izvodi iz islama.
- mavani’u t-takfir (مَوَانِعُ التَّكْفِيرِ)
- Prepreke koje mogu spriječiti primjenu takfira na određenu osobu. Zato treba razlikovati opću ocjenu neke izjave ili djela od suda o konkretnoj osobi.
- munafik (mn. munafikun) (مُنَافِقٌ / مُنَافِقُونَ)
- Licemjer; izvana musliman, bez odgovarajućeg unutrašnjeg imana.
- mušrik (mn. mušrikun) (مُشْرِكٌ / مُشْرِكُونَ)
- Politeista, doslovno „onaj koji pridružuje“. Riječ je aktivni particip glagola ašraka; prema tome označava onoga ko čini širk.
- muvahhid (مُوَحِّدٌ)
- Osoba koja ostvaruje tauhid; doslovno „onaj koji čini jednim“, dakle monoteista koji Allahu ništa ne pridružuje ni u obožavanju ni u drugim pitanjima.
- nidd (نِدٌّ)
- Navodno jednak ili ravan koji se pripisuje Allahu; množina: andad.
- rabb (رَبٌّ)
- Gospodar, Stvoritelj, Održavatelj i Opskrbitelj.
- rububijjah (الرُّبُوبِيَّةُ)
- Allahova jednoća kao Stvoritelja, Održavatelja i Opskrbitelja – prva od tri kategorije tauhida.
- šafa’ah (الشَّفَاعَةُ)
- Zauzimanje; glavna teorija kojom se opravdavao predislamski arapski širk.
- šahadah (šehadet) (الشَّهَادَةُ)
- Svjedočenje vjere – la ilaha illa-llah („Nema nikoga dostojnog obožavanja osim Allaha“) –; od glagola šahida („svjedočiti“). Izgovaranje dvaju dijelova svjedočenja vjere kojim se prihvata islam.
- širk (الشِّرْكُ)
- Politeizam, pridruživanje; pripisivanje obožavanja ili božanskih svojstava nekom biću uz Allaha. Suprotnost tauhidu. U arapskim kur’anskim mjestima za to stoje, naprimjer, glagolski oblici ašraka odnosno yušraka.
- širk akbar / širk asgar (الشِّرْكُ الأَكْبَرُ / الشِّرْكُ الأَصْغَرُ)
- Veliki, stvarni politeizam (širk akbar), koji islam osobe iz temelja poništava, za razliku od malog širka (širk asgar), koji ne predstavlja stvarni politeizam.
- tagut (الطَّاغُوتُ)
- Sve čemu se uz Allaha čini ibadet ili koga se bezuvjetno sluša (kumiri, tirani).
- takfir (tekfir) (التَّكْفِيرُ)
- Sud da je neka osoba kafir (nemusliman).
- taubah (tevba) (التَّوْبَةُ)
- Pokajanje i povratak od grijeha općenito; u slučaju širka jedini put povratka u islam.
- tauhid (tevhid) (التَّوْحِيدُ)
- Islamski monoteizam; učenje o jednoći Boga: činiti Allaha „Jednim“ u stvaranju, imenima i svojstvima te obožavanju. Tauhid je jezički glagolska imenica od „učiniti jednim“.
- uluhijjah (الأُلُوهِيَّةُ)
- Allahova jednoća u obožavanju (naziva se i tauhidu l-’ibadah) – druga kategorija tauhida.
- al-’uzru bi-l-džahl (العُذْرُ بِالْجَهْلِ)
- Opravdanje zbog neznanja – opravdano načelo islamske teologije i u određenim oblastima zaštita od takfira, ali se ne primjenjuje općenito i neograničeno.
- waliyy (وَلِيٌّ)
- Bliska osoba, saveznik ili zaštitnik; zavisno od konteksta, riječ može označavati i kumire koje ljudi dozivaju kao zaštitničke sile. Množina: aulija’.
Kur’an i tafsir
- ajah (ajet) (آيَةٌ)
- Kur’anski ajet; doslovno i „znak“. Množina: ajat.
- ajat (آيَاتٌ)
- Množina od ajah; vidi tamo.
- ismu l-fa’il (اسْمُ الفَاعِلِ)
- Aktivni particip u arapskoj gramatici: oblik riječi koji označava osobu ili stvar koja vrši radnju glagola; naprimjer mušrik od ašraka.
- kira’at (kiraeti) (القِرَاءَاتُ)
- Preneseni načini učenja Kur’ana. Nisu različita izdanja Kur’ana, nego se uglavnom odnose na vokalizaciju i dijelom mogu obuhvatati više međusobno usklađenih značenja.
- Kur’an (القُرْآنُ)
- Allahova objava vjerovjesniku Muhammedu.
- masdar (مَصْدَرٌ)
- Glagolska imenica u arapskoj gramatici: imenica izvedena iz glagola koja izražava njegovo značenje bez naznake određenog vremena; naprimjer tauhid od „učiniti jednim“.
- mufassir (mn. mufassirun) (مُفَسِّرٌ / مُفَسِّرُونَ)
- Učenjak koji tumači Kur’an, dakle učenjak tafsira.
- surah (sura) (سُورَةٌ)
- Poglavlje Kur’ana koje se sastoji od pojedinačnih ajat.
- tafsir (tefsir) (التَّفْسِيرُ)
- Nauka o tumačenju Kur’ana, odnosno samo tumačenje nekog kur’anskog ajeta.
Hadis, nauka o predaji i naučni rad s tekstovima
- asar (الأَثَرُ)
- Predaja, posebno od ranih generacija. U ranoj upotrebi riječ se mogla u velikoj mjeri preklapati s pojmom hadis; kasnije se često koristila za predaje koje nisu neposredno od Poslanika.
- da’if (ضَعِيفٌ)
- „Slab“; oznaka za predaju koja ne ispunjava uslove da bude ocijenjena kao hasan ili sahih.
- al-džarhu va-t-ta’dil / ’ilmu r-ridžal (الجَرْحُ وَالتَّعْدِيلُ / عِلْمُ الرِّجَالِ)
- Nauka o ocjenjivanju prenosilaca hadisa s obzirom na njihovu vjerodostojnost i pouzdanost.
- hadis / isnad (الحَدِيثُ / الإِسْنَادُ)
- Predaja od Poslanika, odnosno njen lanac prenosilaca, središnje sredstvo provjere u islamskoj nauci o hadisu. U ranom periodu riječ hadis se dijelom koristila šire i mogla je označavati i predaje narednih generacija; vidi i sunnah i asar.
- hasan (حَسَنٌ)
- „Dobar“; oznaka za prihvatljivu predaju čiji prenosioci i lanac ne dostižu najviši stepen, sahih.
- musnad (Musned) (مُسْنَدٌ)
- Hadisko djelo čije su predaje u pravilu poredane prema pojedinom ashabu Poslanika.
- rivajah (rivajet) (رِوَايَةٌ)
- Predaja, odnosno prenošenje nekog teksta ili izjave putem prenosilaca.
- sahih (صَحِيحٌ)
- „Vjerodostojan“, odnosno „zdrav“; najviša uobičajena ocjena predaje čiji lanac i prenosioci ispunjavaju priznate uslove.
- sunan (Sunen) (السُّنَنُ)
- Množina od sunnah; kao naslov djela obično hadiska zbirka poredana po pravnim poglavljima.
- sunnah (Sunnet) (السُّنَّةُ)
- Put i metoda Poslanika. U užem smislu obuhvata njegove prenesene riječi, djela i prešutna odobrenja i, uz Kur’an, primarni je izvor islamskog prava.
- tavatur ma’navi (التَّوَاتُرُ المَعْنَوِيُّ)
- Prenošenje zajedničkog značenja kroz toliko različitih puteva da je njegovo izmišljanje razumno isključeno; pri tome svaka pojedinačna predaja ne mora imati isti tekst.
Fikh, pravna metodologija i vjerska praksa
- idžma’ (الإِجْمَاعُ)
- Konsenzus o nekom vjerskom pitanju. „Prešutni konsenzus“ naziva se idžma’ sukuti.
- idžma’ sukuti (الإِجْمَاعُ السُّكُوتِيُّ)
- „Prešutni konsenzus“: oblik idžma’a kod kojeg nije preneseno izričito suprotno mišljenje.
- idžtihad (الاجْتِهَادُ)
- Samostalno izvođenje vjerskopravnog propisa, prema najboljem znanju i savjesti, koje vrši za to osposobljen učenjak.
- istigfar (الاسْتِغْفَارُ)
- Traženje od Allaha da oprosti vlastite grijehe.
- kijas (القِيَاسُ)
- Analogno zaključivanje: sadržaj postojećeg teksta primjenjuje se na drugi slučaj jer se mjerodavni razlog podudara.
- nass (النَّصُّ)
- Nedvosmislen tekst vjerskog izvora, posebno kur’anskog ajeta ili hadisa.
- ramadan (ramazan) (رَمَضَانُ)
- Deveti mjesec islamskog lunarnog kalendara i mjesec obaveznog posta.
- sudžud (السُّجُودُ)
- Padanje ničice; u namazu položaj u kojem čelo, nos, ruke, koljena i nožni prsti dodiruju tlo.
- šari’ah (šerijat) (الشَّرِيعَةُ)
- Islamsko pravo.
- takarrub (التَّقَرُّبُ)
- Svjesno i namjerno približavanje Allahu ibadetom i dobrim djelima.
- zakah (zekat) (الزَّكَاةُ)
- Obavezno davanje iz određene imovine u korist za to predviđenih primalaca; jedna od temeljnih vjerskih dužnosti.
Grupe, pravci i svjetonazori
- ahlu s-sunnati va-l-džama’ah (أَهْلُ السُّنَّةِ وَالجَمَاعَةِ)
- „Sljedbenici Sunneta i zajednice“: naziv za one koji se ravnaju prema prenesenom Sunnetu Poslanika i čuvaju temeljno učenje vjerovanja kao zajedničko naslijeđe ranih generacija.
- džahmijjah (الجَهْمِيَّةُ)
- Rani zabludjeli teološki pravac, odnosno sekta, nazvan po Džahmu ibn Safvanu. Negirao je Allahova svojstva – poput govora, milosti, ljubavi, znanja i mudrosti – i zato je zastupao i stvorenost Kur’ana.
- havaridž (haridžije) (الخَوَارِجُ)
- Rana islamska sekta koja je muslimane već zbog velikih grijeha takfirom isključivala iz islama – historijski primjer pretjerivanja (guluvv) u takfiru.
- mu’tazilah (المُعْتَزِلَةُ)
- Rani zabludjeli teološki pravac, odnosno sekta, koja je vlastiti razum uzdigla na najviše mjerilo. Odbacivala je tekstove koji su protivrječili njenim filozofskim učenjima ili ih je nedopušteno preinačavala; među njena središnja učenja spadala je i tvrdnja da je Kur’an stvoren.
Historija i generacije
- atba’u t-tabi’in (tebe-tabiini) (أَتْبَاعُ التَّابِعِينَ)
- Treća generacija nakon sahabah, koja je uslijedila nakon tabi’un.
- džahilijjah (الجَاهِلِيَّةُ)
- Doba neznanja prije slanja vjerovjesnika Muhammeda صلى الله عليه وسلم; preneseno i za ponašanje koje odgovara tom dobu.
- fatrah (الفَتْرَةُ)
- Period između vjerovjesnika u kojem njihova poruka više gotovo nije bila raširena. Izraz je relativan: pojedini ljudi su ipak mogli poznavati osnovu tauhida.
- hidžrah (Hidžra) (الهِجْرَةُ)
- Iseljenje radi vjere; u užem historijskom smislu Poslanikovo iseljenje iz Meke u Medinu.
- hunafa’ (الحُنَفَاءُ)
- Množina od hanif; ljudi koji su u predislamsko doba odbacivali obožavanje kumira i slijedili neiskvarene ostatke Ibrahimove vjere.
- muta’ahhirun (المُتَأَخِّرُونَ)
- Kasniji učenjaci islamske historije, za razliku od ranih generacija salafa.
- sahabah / tabi’un (ashabi / tabiini) (الصَّحَابَةُ / التَّابِعُونَ)
- Ashabi Poslanika (sahabah) i generacija koja je uslijedila nakon njih (tabi’un), koja je još bila savremenik ashaba. Nakon tabi’un dolaze atba’u t-tabi’in; ove tri rane generacije imaju poseban položaj u teologiji i predaji.
- salaf (selef) (السَّلَفُ)
- Rane, ispravne generacije – a posebno njihovi učenjaci.
Vjerska praksa, karakter, zajednica i opći pojmovi
- da’vah (الدَّعْوَةُ)
- Pozivanje u islam.
- fitnah (mn. fitan) (فِتْنَةٌ / فِتَنٌ)
- Iskušenje, kušnja ili provjera; zavisno od konteksta iskušenje dobrim ili lošim, ali i vjerski ili društveni nemir.
- ummah (ummet) (الأُمَّةُ)
- Zajednica svih muslimana.