Razlika između temelja islama i propisa izgrađenih na njemu

Glavni dio · Poglavlje cjelovitog teksta knjige Učenje o monoteizmu · Čitaj kao PDF

Arapska riječ za monoteizam jeste tauhid, što jezički znači „ujediniti“ ili „učiniti jednim“. U islamskoj teologiji pojam tauhid znači „Allaha učiniti Jednim“ – u Njegovim imenima, svojstvima i djelima, kao i u obožavanju i pokornosti Njemu. Tevhid je stoga temelj poruke svih vjerovjesnika عليهم السلام, čisti monoteizam. On je istoznačan sa svjedočenjem vjere „la ilaha illa-llah“.

Bez sumnje, namaz, zekat, post u ramazanu i hadž također su važni sastavni dijelovi islama. Međutim, monoteizam je temelj na kojem su sva ta djela izgrađena.

Razlika između temelja i propisa izgrađenih na njemu postaje posebno jasna u sljedećim tačkama.

Mogućnost opravdanja zbog neznanja

Prema jednoglasnom shvatanju ranih muslimanskih učenjaka, koji su nastojali sačuvati autentično preneseno učenje, u islamu važi načelo opravdanja zbog neznanja – iako se ono, očito, ne može primijeniti na svaku zamislivu situaciju, o čemu će biti više riječi kasnije u ovoj knjizi.

Kada je riječ o namazu, zekatu, obaveznom postu i hadžu, u ovom kontekstu treba napomenuti da čovjek svakako može biti opravdan ako je njegovo neznanje priznato i teološki prihvatljivo. Naprimjer, osoba kojoj nije poznat izvorni tekst kojim su te vjerske obaveze propisane – zato što taj tekst do nje nikada nije dospio ili joj nije prenesen u razumljivom obliku – smatra se opravdanom.

Nasuprot tome, nezamislivo je da neko bude musliman, a da uopće ne poznaje temeljno značenje riječi islam. U tome je velika razlika u odnosu na ostale spomenute obaveze.

Osim toga, samo je po sebi razumljivo da prakticiranje islama mora biti namjerno i svjesno. Kako bi čovjek mogao imati potrebnu namjeru i svijest ako uopće ne poznaje temeljno značenje samog islama?

Razlike u pravnim propisima među raznim vjerovjesnicima عليهم السلام

Prema islamskom učenju, obredi, zakoni, naredbe i zabrane – šerijati pojedinih vjerovjesnika عليهم السلام – razlikovali su se u mnogo čemu. Međutim, monoteizam kao temelj uvijek je bio isti i nije se ni na koji način razlikovao među raznim vjerovjesnicima i njihovim zajednicama. Ovo temeljno učenje, koje se naziva i „opći islam“ (al-islamu l-’amm), od samog je početka uvijek bilo jedno te isto.

Ova je činjenica istaknuta u jednom hadisu, koji Buhari prenosi od Ebu Hurejre, a on od Poslanika صلى الله عليه وسلم:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَنَا أَوْلَى النَّاسِ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالْأَنْبِيَاءُ إِخْوَةٌ لِعَلَّاتٍ، أُمَّهَاتُهُمْ شَتَّى وَدِينُهُمْ وَاحِدٌ»

Vjerovjesnici su poput djece različitih majki od istog oca. Njihove su majke različite, ali je njihov din jedan.

Riječ din često se u drugim jezicima opisuje kao religija ili sveobuhvatan način života. U ovom hadisu, međutim, ona se odnosi na temelj i suštinu – naime, na monoteizam.

Isto se naglašava u kur’anskom ajetu³⁴ 5:48 (sura El-Maide). U kur’anskim tumačenjima (tafsir, mn. tafasir) Ibn Ebi Hatima³⁵ i Taberija³⁶, pri objašnjenju ovog ajeta izričito se prenosi od najranijih učenjaka da su se šerijati i propisi razlikovali, dok je temelj vjere – monoteizam – uvijek bio jedan te isti.

Tako Ibn Ebi Hatim – a isto tako i Taberi – prenosi od Katade:

عَنْ قَتَادَةَ، قَوْلَهُ: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} [المائدة: 48] قَالَ: الدِّينُ وَاحِدٌ وَالشَّرَائِعُ مُخْتَلِفَةٌ

Od Katade se o ovom ajetu prenosi: „Svakome od vas propisali smo zakon i put.“ Objasnio je: „Din je jedan, a šerijati su različiti.“

Nakon toga od Katade se kao objašnjenje prenose i sljedeće riječi:

عَنْ قَتَادَةَ، قَوْلَهُ: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} [المائدة: 48] يَقُولُ: سَبِيلًا وَسُنَّةً، وَالسُّنَنُ مُخْتَلِفَةٌ فِي التَّوْرَاةِ شَرِيعَةٌ، وَلِلْإِنْجِيلِ شَرِيعَةٌ، وَالْفُرْقَانُ شَرِيعَةٌ، يُحِلُّ اللَّهُ فِيهَا مَا شَاءَ وَيُحَرِّمُ مَا شَاءَ، لِيَعْلَمَ مَنْ يُطِيعُهُ مِمَّنْ يَعْصِيهِ، وَالدِّينُ الَّذِي لَا يُقْبَلُ غَيْرُهُ التَّوْحِيدُ وَالْإِخْلَاصُ الَّذِي جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ

[…] a jedini din koji će biti prihvaćen jeste tevhid i ihlas, s kojima su došli poslanici.

Ovdje on izričito navodi da su svi vjerovjesnici bili saglasni u pogledu tevhida, tj. monoteizma.

Osim toga, ovaj rani učenjak tefsira spomenuo je u prethodno navedenom citatu još jednu važnu tačku, koja će biti dodatno razjašnjena kasnije u ovoj knjizi i na koju već ovdje treba obratiti posebnu pažnju.

Katade objašnjava da se monoteizam sastoji u ostvarivanju načela poznatog kao ihlas, tj. u isključivom obožavanju Allaha سبحانه وتعالى³⁷. Ova izjava jednog od najranijih učenjaka tefsira sama je po sebi potpuno dovoljna da se ova tvrdnja potvrdi. Ipak, zbog važnosti ovog pitanja, dodatno pojašnjenje uslijedit će kasnije.

Iz citirane predaje također postaje jasno da pravni propisi različitih poslanika nisu bili nepromjenjivi, što se vidi iz njihovih međusobnih razlika. Naredbe i zabrane mogle su se razlikovati po obliku i prirodi. Nadalje, zakon koji je vrijedio za jednog poslanika i njegovu zajednicu mogao je biti u potpunosti ukinut. Međutim, to se nije odnosilo na sve propise. Postojala su pitanja oko kojih su svi vjerovjesnici bili saglasni i koja su ostala univerzalno nepromijenjena, poput zabrane očite nepravde prema drugom čovjeku u pogledu njegovog života, imetka i časti, kao i zabrane bluda i drugih stvari. Učenjaci su kroz islamsku historiju više puta ukazivali na nepromjenjivost takvih temeljnih načela.

Činjenica da se prvo poziva u tevhid, a tek potom u pojedinačne obrede, naredbe i zabrane

Buhari prenosi od Ibn Abbasa رضي الله عنه:

أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ مُعَاذًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ ادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ.

Poslanik صلى الله عليه وسلم je poslao Muaza رضي الله عنه u Jemen i rekao mu: „Pozovi ih da posvjedoče la ilaha illa-llah³⁸ i da sam ja Allahov Poslanik.

Ako te u tome poslušaju, onda ih pouči da im je Allah propisao pet namaza tokom dana i noći. Ako te u tome poslušaju, onda ih pouči da im je Allah propisao obaveznu sadaku iz njihove imovine, koja se uzima od njihovih bogataša, a vraća njihovim siromasima.“

U drugoj predaji istog hadisa stoji:

فَلْيَكُنْ أَوَّلَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ عِبَادَةُ اللَّهِ فَإِذَا عَرَفُوا اللَّهَ فَأَخْبِرْهُمْ ...

Neka prvo na šta ćeš ih pozvati bude isključivo obožavanje Allaha. Kada spoznaju Allaha, pouči ih …

A u drugoj predaji:

فَلْيَكُنْ أَوَّلَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَى أَنْ يُوَحِّدُوا اللَّهَ تَعَالَى ...

Neka prvo na šta ćeš ih pozvati bude to da Allaha Uzvišenog učine Jednim³⁹…

Naredba da se ostvari tevhid/monoteizam i poziv u njega prethode namazu, zekatu i svemu ostalom. Isto tako, prema islamskim izvorima, širk/politeizam uvijek je prvo što se zabranjuje.

To je vidljivo na mnogim mjestima u Kur’anu:

U Kur’anu se također više puta objašnjava da je svaki vjerovjesnik svoju zajednicu najprije pozvao u monoteizam:

Često ponavljanje ovog ajeta u Kur’anu pokazuje da je svaki vjerovjesnik عليه السلام ovu poruku prenio svome narodu.

___________

Spomenute činjenice jasno ilustriraju razliku između temelja islama, tevhida, i obreda, naredbi i zabrana izgrađenih na njemu.

Tome se može dodati i četvrta tačka: činjenica da su šerijatski propisi uglavnom objavljivani tek kasnije. Kada bi poznavanje i primjena svih tih stvari bili neophodni da bi neko bio musliman, kašnjenje u objavi pojedinih propisa bilo bi nezamislivo.

Ukratko, mogu se spomenuti sljedeće tačke:

1. Mogućnost opravdanja zbog neznanja
2. Razlike u šerijatskim propisima među raznim vjerovjesnicima
3. Činjenica da poziv u tevhid dolazi prvi, a tek nakon toga pojedinačni obredi, naredbe i zabrane
4. Činjenica da su šerijatski propisi uglavnom objavljivani tek kasnije