Islamski izvori: Kur’an, Sunnet i konsenzus

Glavni dio · Poglavlje cjelovitog teksta knjige Učenje o monoteizmu · Čitaj kao PDF

Prethodno spomenuti cilj ove knjige – izvesti islamsko razumijevanje monoteizma iz najranijih izvora – zahtijeva da se pažnja usmjeri na glavne izvore islama: Kur’an i Sunnet Poslanika صلى الله عليه وسلم.

Ovim dvama glavnim izvorima potom treba dodati konsenzus (idžma’) ranih učenjaka, posebno konsenzus ashaba – drugova Poslanika (sahabah) رضي الله عنهم¹⁹.

Nezamislivo je da bi se u prvim stoljećima hiljadu ili više stručnjaka za prenošenje tekstova jednoglasno složilo oko nekog određenog pitanja vjerovanja i da bi svi pritom pogriješili. Iz tog su razloga rani islamski učenjaci takve stavove potvrđene konsenzusom smatrali nesumnjivim pokazateljem autentičnog islamskog vjerovanja – naročito s obzirom na već spomenuto oslanjanje na brojne lance prenosilaca.

Naravno, jasno je da se svaki konsenzus uvijek mora temeljiti na glavnim izvorima islama, budući da je konsenzus mogao nastati samo na osnovu jasnog teksta Kur’ana ili Sunneta Poslanika صلى الله عليه وسلم. U tom se smislu konsenzus ne treba smatrati samostalnim pravnim izvorom, jer, iz perspektive islamske teologije i po jednoglasnom stavu muslimana, niko nakon Poslanika nije primio neposrednu objavu.²⁰

Kao primjer prenošenja konsenzusa među ranim učenjacima hadisa, stručnjacima za islamsku predaju, razmotrit ćemo sljedeću izjavu Muhammeda ibn Ismaila Buharija, vjerovatno najpoznatijeg učenjaka hadisa svih vremena.

Tako Ebul-Kasim Hibetullah Lalekai prenosi sljedeću izjavu Buharija u svom djelu Šarhu Usuli ’tikadi Ahlissunnati va-l-Džama’ah. Treba napomenuti da je i sam Lalekai bio učenjak hadisa i da je, slijedeći ustaljenu tradiciju svoje struke, ovu Buharijevu izjavu također prenio s lancem prenosilaca²¹:

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصٍ الْهَرَوِيُّ , قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ , قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَى الْجُرْجَانِيُّ قَالَ:

سَمِعْتُ أَبَا مُحَمَّدٍ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبُخَارِيَّ بِالشَّاشِ يَقُولُ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ الْبُخَارِيَّ يَقُولُ: لَقِيتُ أَكْثَرَ مِنْ أَلْفِ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَهْلِ الْحِجَازِ وَمَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَالْكُوفَةِ وَالْبَصْرَةِ وَوَاسِطَ وَبَغْدَادَ وَالشَّامِ وَمِصْرَ لَقِيتُهُمْ كَرَّاتٍ قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ ثُمَّ قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ , أَدْرَكْتُهُمْ وَهُمْ مُتَوَافِرُونَ مُنْذُ أَكْثَرَ مِنْ سِتٍّ وَأَرْبَعِينَ سَنَةً , أَهْلَ الشَّامِ وَمِصْرَ وَالْجَزِيرَةِ مَرَّتَيْنِ وَالْبَصْرَةِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ فِي سِنِينَ ذَوِي عَدَدٍ بِالْحِجَازِ سِتَّةَ أَعْوَامٍ , وَلَا أُحْصِي كَمْ دَخَلْتُ الْكُوفَةَ وَبَغْدَادَ مَعَ مُحَدِّثِي أَهْلِ خُرَاسَانَ , مِنْهُمُ الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , وَيَحْيَى بْنُ يَحْيَى ...

Čuo sam Ebu Abdullaha Muhammeda ibn Ismaila Buharija kako kaže: Susreo sam više od hiljadu učenjaka iz Hidžaza, Meke, Medine, Kufe, Basre, Vasita, Bagdada, Šama²² i Egipta.

Susretao sam ih iznova, generaciju za generacijom, pa opet generaciju za generacijom. Tokom više od 46 godina zaticao sam ih u velikom broju²³.

Stanovnike Šama, Egipta i Arabijskog poluostrva dva puta, a (stanovnike) Basre četiri puta tokom nekoliko godina, te u Hidžazu šest godina.

A jedva mogu izbrojati koliko sam puta ušao u Kufu i Bagdad zajedno s učenjacima hadisa iz Horasana²⁴.

Među njima (bili su) Mekki ibn Ibrahim i Jahja ibn Jahja …

Buhari potom navodi – prema mome brojanju – ukupno 45 imena poznatih učenjaka iz raznih velikih gradova i vodećih centara znanja u islamskom svijetu. Nakon toga u predaji stoji:

... وَاكْتَفَيْنَا بِتَسْمِيَةِ هَؤُلَاءِ كَيْ يَكُونَ مُخْتَصَرًا وَأَنْ لَا يَطُولَ ذَلِكَ , فَمَا رَأَيْتُ وَاحِدًا مِنْهُمْ يَخْتَلِفُ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ: أَنَّ الدِّينَ قَوْلٌ وَعَمَلٌ؛ وَذَلِكَ لِقَوْلِ اللَّهِ: {وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةِ وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ} [البينة: 5] وَأَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ اللَّهِ غَيْرُ مَخْلُوقٍ

[…] Zadovoljili smo se navođenjem imena ovih ljudi radi sažetosti, kako se izlaganje ne bi odužilo. Među svim tim ljudima nisam vidio nijednog koji bi imao drukčije mišljenje (od ostalih) o sljedećim pitanjima:

• Da se din²⁵ sastoji i od riječi i od djela. To se temelji na Allahovim riječima: „A naređeno im je da samo Allahu ibadet čine, i da namaz obavljaju, i da zekat udjeljuju²⁶; a to je – ispravna vjera.“ [sura El-Bejjine, 98:5]

• I da je Kur’an Allahov govor, nestvoren. […]

Pojedinci koje ovdje spominje Buhari nisu bili tek nepoznati ljudi s kojima je imao lične veze. Naprotiv, svi su oni bili poznate ličnosti širom islamskog svijeta – učenjaci i, ujedno, prenosioci hadisa. Osim ovih pojedinaca navedenih kao primjeri, kao što je već rečeno, postojali su bezbrojni drugi poznati prenosioci i učenjaci koji su ova temeljna vjerovanja prenosili na potpuno isti način.

Uporedo s ovim učenjacima predaje, u prvim stoljećima islama počela su se pojavljivati mnoga nova mišljenja, dijelom pod utjecajem grčke filozofije. Oni koji su bili pod utjecajem filozofije sve su više počeli vlastiti razum smatrati izvorom vjere. S vremenom su počeli davati prednost vlastitim mišljenjima nad prenesenim tekstovima. Zavisno od toga koliko su daleko išli, ti su pojedinci ponekad čak odbacivali dobro utemeljene predaje, pa i stavove oko kojih je postojao konsenzus, čime su u znatnoj mjeri protivrječili jasnom značenju kur’anskih ajeta.

Među pitanjima o kojima se žustro raspravljalo u ranim stoljećima bilo je i pitanje jesu li djela dio imana ili nisu, kao i pitanje je li Kur’an stvoren ili nije.

Međutim, kao što je vidljivo iz gornjeg citata, među učenjacima tog vremena postojao je prenesen konsenzus o ovim pitanjima, zbog čega se druga mišljenja o njima nisu mogla smatrati legitimnim.

U takvim su vjerskim pitanjima ti isti učenjaci jednoglasno osuđivali suprotna mišljenja kao nedopuštenu novotariju u vjeri (bid’ah, mn. bida’).